100 χρόνια Νέα Μεσημβρία-Ο ευεργέτης Κυριάκος Δαμάσκος

1926 – 2026

100 χρόνια Νέα Μεσημβρία

Ο ΕΥΕΡΓΕΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΟΣ ΔΑΜΑΣΚΟΣ

Ο Κυριάκος Δαμάσκος γεννήθηκε στη Μεσημβρία της Μαύρης Θάλασσας το 1893. Ήταν ο μικρότερος από τα επτά παιδιά της οικογένειας, πέντε κορίτσια και δύο αγόρια. Ο Δημήτριος, που ήταν τέσσερα χρόνια μεγαλύτερος, ήταν κι αυτός, όπως ο αδελφός του, πολύ ανήσυχα πνεύματα. Η οικογένεια τα έφερνε δύσκολα οικονομικά. Μετά το τέλος των τελευταίων εχθροπραξιών ανάμεσα στην Ελλάδα και τη Βουλγαρία, βρίσκει τον τρόπο και έρχεται κρυφά στην Ελλάδα. Εγκαθίσταται στη Θεσσαλονίκη, το καλοκαίρι του 1918. Ένα χρόνο αργότερα τον ακολουθεί ο Κυριάκος. Αφήνουν πίσω στην πατρίδα τις αδελφές τους κυνηγώντας ένα καλύτερο μέλλον για όλους. Αισθάνονταν την υποχρέωση να τις αποκαταστήσουν. Έβαλαν στόχο να πετύχουν και να φτάσουν ψηλά. Όπως αποδείχθηκε έβλεπαν πολύ μπροστά. Μάλιστα είχαν επιλέξει να ζουν στη Θεσσαλονίκη, πόλη στην οποία αργότερα, με τη συνθήκη του Νεϊγύ (1919) και την ανταλλαγή πληθυσμών, θα ερχόταν για να εγκατασταθεί το ενενήντα τοις εκατό των Ελλήνων που ήρθαν από τη Μεσημβρία ως πρόσφυγες.

Κάτω από πολύ αντίξοες συνθήκες, σε μια πόλη που λίγα χρόνια πριν είχε καταστραφεί σχεδόν από την πυρκαγιά του 1917, ανοίγουν ένα μικρό οπωροπωλείο στην οδό Αγίου Δημητρίου. Μια αποθήκη στην πίσω πλευρά του μαγαζιού τη μετατρέπουν σε υπνοδωμάτιο. Ο Κυριάκος αγοράζει ένα καρότσι και γίνεται πλανόδιος μικροπωλητής των προϊόντων τους στο λιμάνι. Η δουλειά πάει σχετικά καλά αλλά γρήγορα θα αντιληφθούν ότι τα όρια για να αναπτυχθούν είναι πολύ στενά. Όταν ο Δημήτριος κατεβαίνει στο λιμάνι και βλέπει το υπερωκεάνιο «Θεμιστοκλής» που εκτελούσε το δρομολόγιο Κωνσταντινούπολη – Θεσσαλονίκη – Πειραιάς – Ν. Υόρκη, αρχίζει πάλι να ξεσηκώνεται. Αποφασίζει να μεταναστεύσει στην Αμερική. Ο Κυριάκος διστάζει να τον ακολουθήσει. Εκείνος έχει στο μυαλό τις αδελφές του που ήδη τις έχει επιθυμήσει αλλά και μια πλατωνική σχέση που άφησε πίσω στην πατρίδα, τη Ζωή, μια κοπέλα από φτωχή οικογένεια που ζούσε στη Μεσημβρία μαζί με την αδελφή της τη Ζηνοβία.

Το επόμενο διάστημα ο Δημήτριος γνωρίζει την Παναγιώτα και γρήγορα παντρεύονται. Τους ένωσε η έντονη επιθυμία τους να μεταναστεύσουν στην Αμερική. Εκείνη την εποχή, ήταν το άπιαστο όνειρο των περισσότερων νέων ανθρώπων στην Ελλάδα, λίγο μετά από έναν μεγάλο πόλεμο και πριν από έναν καινούργιο που δυστυχώς θα έφερνε μια νέα καταστροφή. Το ζευγάρι καταφέρνει τελικά να επιβιβαστεί στο πλοίο με προορισμό τη Νέα Υόρκη και τους ακολουθεί ο Κυριάκος ενάμιση χρόνο αργότερα. Θα μείνουν και οι τρεις στη συνοικία Κουίνς, στην περιοχή Τζαμάικα της Νέας Υόρκης. Η συγκατοίκηση δεν είναι εύκολη. Ο Κυριάκος αρχίζει δίπλα στο ζευγάρι, να αναγνωρίζει τη χαρά της συντροφικής ζωής και παίρνει την απόφαση να παντρευτεί κι αυτός.

Η καθημερινότητα δεν τους αφήνει περιθώρια να σκεφτούν. Έχουν πέσει με τα μούτρα στη δουλειά. Το πρώτο πράγμα με το οποίο ασχολήθηκαν επιχειρηματικά ήταν να ψήνουν κοτόπουλα στα πάρκα της πόλης και να τα πουλάνε στους Αμερικανούς που έκαναν πικ νικ. Έφτιαξαν μια καντίνα εκείνης της εποχής, κάτι που δείχνει το επιχειρηματικό δαιμόνιο που χαρακτήριζε τα δύο αδέλφια. Το 1925 αγοράζουν μια πανσιόν και μαθαίνουν από επιστολές των αδελφών τους ότι οι συγχωριανοί τους, εκδιώχθηκαν από τη Μεσημβρία και εγκαταστάθηκαν σε περιοχή λίγο έξω από τη Θεσσαλονίκη. Ο Κυριάκος είναι απαρηγόρητος. Δεν αντέχει να βασανίζεται στις σκέψεις του και αποφασίζει να γυρίσει στην Ελλάδα για να βρει τη Ζωή, με την ελπίδα ότι θα είναι ελεύθερη. Η εικόνα που αντικρύζει είναι τραγική. Το χωριό χτίζεται σιγά σιγά και οι συγχωριανοί του ζουν σε παραπήγματα, περιμένοντας την υπηρεσία εποικισμού, να ολοκληρώσει κανονικές κατοικίες. Η μάνα του, τον προξενεύει με μια ευκατάστατη κοπέλα από την γειτονική Αγχίαλο αλλά η γιαγιά του είναι αντίθετη και θα διαλύσει το σχέδιό της. Ο Κυριάκος βρίσκει τη Ζωή, τον εφηβικό του έρωτα και με γρήγορες διαδικασίες την παντρεύεται και επιστρέφει στη Νέα Υόρκη. Οι εικόνες της φτώχειας και της εξαθλίωσης που είδε στον τόπο όπου είχαν εγκατασταθεί οι συμπατριώτες του, έμειναν καρφωμένες στο μυαλό του και τις μεταφέρει στον αδελφό του και τη νύφη του.

Τα δύο αδέλφια αγωνίστηκαν με όλες τους τις δυνάμεις και κατάφεραν χάρις στην εργατικότητα και την εξυπνάδα τους να γίνουν πετυχημένοι επιχειρηματίες. Το δαιμόνιο του Έλληνα είναι γνωστό παγκοσμίως. Δεν θα μπορούσε να αποτελεί εξαίρεση η περίπτωση του Κυριάκου και του Δημήτριου Δαμάσκου. Τα επόμενα χρόνια θα αποκτήσουν συνολικά 27 πανσιόν, από τις οποίες οι 4 θα εξελιχθούν σε ξενοδοχεία. Παράλληλα συγγενείς της Ζωής έρχονται από την Ελλάδα για να δουλέψουν στις επιχειρήσεις. Τότε θα εμφανιστούν τα πρώτα σύννεφα στις σχέσεις των αδελφών.

Ο Κυριάκος και η Ζωή έμειναν άτεκνοι. Ο Δημήτριος αντίθετα απέκτησε επτά παιδιά, τέσσερα κορίτσια και τρία αγόρια. Μόλις αυτά ενηλικιώνονταν δραστηριοποιούνταν στις οικογενειακές επιχειρήσεις τους, κάνοντάς τες ισχυρότερες. Παρουσιάστηκαν τότε προβλήματα ανάμεσα στους απογόνους του Δημήτριου και τους συγγενείς της Ζωής και τα δύο αδέλφια άρχισαν να έχουν έντονες προστριβές μεταξύ τους. Ο καθένας υποστήριζε τη δική του πλευρά. Το 1936 ο Κυριάκος έρχεται στην Ελλάδα και στο χωριό τον υποδέχονται με θέρμη. «Ήρθε ο Αμερικάνος» έλεγαν και τον έβλεπαν με δέος και θαυμασμό. Αυτή η αντιμετώπιση, του δημιούργησε πολλά συναισθήματα.

Στον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο όλη η οικογένεια ενώθηκε και παρά τις δυσχέρειες οι επιχειρήσεις των δύο αδελφών αναπτύχθηκαν, καθώς επενδύθηκαν χρήματα και σε άλλους τομείς. Ποτέ δεν ξέχασαν τις αδελφές τους που βρίσκονταν στην Ελλάδα και συνεχώς βοηθούσαν οικονομικά τις οικογένειές τους.

Ο Κυριάκος και η Ζωή τα επόμενα χρόνια άρχισαν να ταξιδεύουν. Λάτρευαν και οι δύο τις αεροπορικές πτήσεις, που ήταν η μόδα της εποχής . Η οικονομική τους άνεση και η απουσία παιδιών προς αποκατάσταση, τους ώθησε να γυρίσουν όλο τον κόσμο. Σε αντίθεση με τον Δημήτριο που δεν επέστρεψε ποτέ στην Ελλάδα, ο Κυριάκος ήρθε πάνω από δέκα φορές. Σε μια από αυτές, το 1953 αποφασίζει να χτίσει το Γυμνάσιο στη Νέα Μεσημβρία. Ορίζει μια τριμελή επιτροπή από κατοίκους που εμπιστευόταν και στέλνει άμεσα τα πρώτα χρήματα. Παράλληλα ανακαινίζει την εκκλησία καθώς ο ναός της Παναγίας της Μεγαριώτισσας είχε χτιστεί πολύ πρόχειρα, τα πρώτα χρόνια του εποικισμού. Έτσι η αρχή της νέας δεκαετίας βρίσκει τη Νέα Μεσημβρία, ένα μικρό σχετικά χωριό δυτικά της Θεσσαλονίκης με μια όμορφη εκκλησία στο κέντρο του και ένα Γυμνάσιο, που μόνο μεγάλες πόλεις διέθεταν.

Τα παιδιά τότε, για να καταφέρουν να σπουδάσουν έπρεπε κυριολεκτικά να μεταναστεύσουν. Οι λόγοι που τον οδήγησαν σ’ αυτή την τεράστια για την εποχή ευεργεσία για τους νέους, ήταν τα δύο απωθημένα που είχε ο ίδιος από τη ζωή του. Το ότι δεν κατάφερε να αποκτήσει τη μόρφωση που θα ήθελε και το ότι δεν απέκτησε δικά του παιδιά. Οι πράξεις του πήγαζαν από ανιδιοτελή αγάπη. Με ανεπίσημους υπολογισμούς πάνω από 3.000 μαθητές αποφοίτησαν από το σχολείο αυτό που τα πρώτα χρόνια ήταν εξατάξιο γυμνάσιο και μετέπειτα εξελίχθηκε σε γυμνάσιο και λύκειο. Από αυτούς, τουλάχιστον το 1/3 συνέχισε τις σπουδές του σε πανεπιστήμια και τα επόμενα χρόνια, συνέβαλε στην αναβάθμιση του πνευματικού επιπέδου της περιοχής.

Το σχολείο, παρά την αποπεράτωσή του άργησε δύο χρόνια να λειτουργήσει λόγω της κωλυσιεργίας των υπευθύνων και της ελληνικής γραφειοκρατίας που από τότε χαρακτήριζε την ελληνική επικράτεια. Τι κι αν εγκαινιάστηκε με κάθε επισημότητα τον Φεβρουάριο του 1960. Το κράτος αρνούνταν να στείλει εκπαιδευτικούς και παρέμενε κλειστό. Αγανακτισμένος ο Κυριάκος Δαμάσκος έρχεται στην Ελλάδα και μαζί με την επιτροπή που είχε ορίσει παλαιότερα, πάει στην Αθήνα για να συναντήσει τον υπουργό Παιδείας που ήταν τότε ο Λουκής Ακρίτας με πρωθυπουργό τον Γεώργιο Παπανδρέου. Η φράση του «Εμείς φτιάξαμε ολόκληρο πλοίο, εσείς δεν μπορείτε να μας βρείτε ναύτες για να το ρίξουμε στη θάλασσα;» εντυπωσίασε τον υπουργό και δύο μήνες αργότερα, το γυμνάσιο άρχισε να λειτουργεί κανονικά. Οι κάτοικοι του χωριού το ονόμασαν «Δαμάσκειο» και ήταν υπερήφανοι για το απόκτημά τους.

Σε όλες αυτές τις ενέργειες του Κυριάκου, ο Δημήτριος ήταν πιο συγκρατημένος καθώς έδινε προτεραιότητα στην αποκατάσταση των παιδιών και των απογόνων του. Το ότι δεν επέστρεψε ποτέ στην Ελλάδα αφότου έφυγε, δικαιολογούσε την απόμακρη στάση του. Έτσι όταν ο Κυριάκος επέστρεφε στη Νέα Υόρκη μετά από κάθε ταξίδι του στην Ελλάδα είχε να αντιμετωπίσει μια όλο και πιο παγερή στάση του Δημήτριου, τα παιδιά του οποίου εξακολουθούσαν να έχουν προβλήματα στη συνεργασία τους με τους συγγενείς της Ζωής που εργάζονταν στις επιχειρήσεις. Μοιραία ήρθε η σύγκρουση ανάμεσά τους. Οδηγήθηκαν στα δικαστήρια όπου έλυσαν τις διαφορές τους. Ο Κυριάκος κράτησε τα 4 ξενοδοχεία και ο Δημήτριος όλες τις πανσιόν.

Στα μέσα της δεκαετίας του ’60 στη Νέα Μεσημβρία και σε πολλές άλλες περιοχές στην Ελλάδα εμφανίστηκε επιδημία τύφου, μια θανατηφόρα αρρώστια που για να αντιμετωπιστεί χρειαζόταν άμεση νοσηλεία σε νοσοκομείο. Οι κλίνες σ’ αυτά ήταν περιορισμένες. Ο ευεργέτης το μαθαίνει και ευαίσθητος όπως ήταν, έρχεται σε συνεννόηση με τις διοικήσεις των νοσοκομείων Άγιος Δημήτριος στη Θεσσαλονίκη και Ευαγγελισμός στην Αθήνα. Προβαίνει σε δωρεά ενός σημαντικού χρηματικού ποσού και στα δύο νοσοκομεία και στους όρους προσθέτει ότι οι συγχωριανοί του σε περίπτωση που χρειαστούν νοσηλεία θα έχουν προτεραιότητα.

Το 1969 σε νέα επίσκεψή του στη γενέτειρά του καταθέτει σε τράπεζα το ποσό των 10.000 δολάρια και θεσπίζει βραβείο για τους μαθητές που αριστεύουν. Λίγα χρόνια αργότερα, έρχεται μαζί με τη Ζωή στη Νέα Μεσημβρία, όπου οι κάτοικοι τον υποδέχονται θερμά και γίνεται μεγάλο γλέντι σε ταβέρνα του χωριού. Αν και αισθάνεται άσχημα γιατί θέλει να πληρώσει το λογαριασμό και δεν τον αφήνουν, είναι περιχαρής και βαθιά συγκινημένος. Για να μην ξεχωρίσει κάποια από τις αδελφές του, ποτέ δεν φιλοξενούνταν στο σπίτι κάποιας από αυτές αλλά πάντα μένει σε ξενοδοχείο στη Θεσσαλονίκη. Του ήταν επίσης δύσκολο να μην έχει κάποιες από τις ανέσεις που είχε δεδομένες στην Αμερική.

Ο Κυριάκος Δαμάσκος φεύγει από τη ζωή στις 22 Απριλίου 1983 σε ηλικία 90 ετών. Τα τελευταία χρόνια του τα πέρασε συντροφιά αποκλειστικά με τη Ζωή. Κάποιοι, συγγενείς του κυρίως, του έστελναν επιστολές που στον επίλογό τους κατέληγαν να ζητήσουν χρήματα, εκμεταλλευόμενοι τις ευαισθησίες του. Εκείνος επέλεγε να τους απαντά με τρεις μόνο λέξεις: «Το πηγάδι στέρεψε». Με δική του έγγραφη επιθυμία ενταφιάστηκε στο κοιμητήριο Flushing Cemetery Flushing Ave 16306 στη Νέα Υόρκη. Στη διαθήκη του αφήνει σε όλα τα εν Ελλάδι ανίψια του το ίδιο χρηματικό ποσό. Δυστυχώς στη Νέα Μεσημβρία άργησαν να πληροφορηθούν το θάνατό του και λίγες ήταν οι φορές που τιμήθηκε και μνημονεύτηκε όπως του αξίζει. Η κεντρική οδός που διασχίζει το χωριό φέρει το όνομα των δύο αδελφών.

Ο Κυριάκος Δαμάσκος, πρόσφερε όσο λίγοι στον τόπο του. Ακόμη και παιδιά από τα γειτονικά στη Νέα Μεσημβρία χωριά χάρις σ’ αυτόν μπόρεσαν να σπουδάσουν στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, πιο κοντά στον τόπο που ζούσαν εξαιτίας της τεράστιας ευεργεσίας του. Τι άλλο μπορεί να προσφέρει ένας άνθρωπος εκτός από ελπίδα στους θρησκευόμενους, υγεία στους αρρώστους και μόρφωση στους αγράμματους;

Θεόφιλος Δαμάσκος

Πηγές

Κείμενα

«Ένα χωριό αποκαλύπτει την ιστορία του» του Θεόδωρου Παρασκευόπουλου

Αρχεία του γυμνασίου – λυκείου Ν. Μεσημβρίας

Αφηγήσεις

Σοφίας και Ασπασίας Πηλίτση

Γρηγόρη Μαυρουδή

Ευχαριστίες για την επιμέλεια του κειμένου

Αλμπανίδης Χ. Κωνσταντίνος

Κουτσομίχα Δαμιάνα

Παπαδάκη Έλενα

Πασιά Καλλιόπη